Afmörkuð fælni

Afmörkuð fælni (e. specific phobia) er mikill ótti eða hræðsla við ákveðna hluti eða fyrirbæri sem er ekki í samræmi við það sem vekur ótta eða hræðslu. Fólk með fælni reynir að forðast þessi fyrirbæri eftir bestu getu eða þraukar í gegnum þau með miklum kvíða, ótta eða vanlíðan. Kvíðaeinkenni sem eru algeng í afmarkaðri fælni eru hraður hjartsláttur, aukin svitamyndun og að finnast maður ekki geta hreyft sig.

Afmörkuð fælni er algengasta kvíðaröskunin en fæstir leita sér aðstoðar við. Rannsóknir benda til að 7-11% fólks fái hana einhvern tímann á ævinni en einungis 12-30% fólks leita sér aðstoðar vegna hennar. Árangur hugrænnar atferlismeðferðar er mjög góður og talið er auðvelt að beita henni gagnvart sértækri fælni. Konur eru í meirihluta þegar fælni er annars vegar en þó er munurinn mismikill eftir tegund fælni.

Til eru nokkrir flokkar afmarkaðrar fælni. Blóðfælni sker sig frá öðrum fælnitegundum að því leyti að þar gætir tilhneigingar til að falla í yfirlið eða komast nærri því að falla í yfirlið. Tiltölulega algengt er að fólk þjáist af fleiri en einni tegund fælni, ekki síst innan sama flokks.

  • Dýrafælni: Hundar, kettir, mýs, fuglar, snákar, skordýr o.fl.
  • Náttúru-, umhverfisfælni: Hæðir, stormar, myrkur, vatn, þrumuveður o.s.frv.
  • Aðstæðubundin fælni: Keyra, ferðast með lest, rútu eða flugvél, lokuð eða lítil rými eins og lyftur, lítil glugglaus herbergi, göng, fjölmennir staðir, þrengsl o.fl. hefst oft ekki fyrr en seint á unglingsárum og snemma á fullorðinsárum
  • Blóð-, sprautu-, slysafælni: Sjá blóð, horfa á skurðaðgerð, íferðar (e. invasive) læknisaðgerðir,  fá sprautu eða því um líkt.
  • Önnur fælni: Aðstæður sem gætu leitt til köfnunar eða uppkasta.

Þegar fælni er annars vegar áttar fólk sig á því að óttinn er meiri en eðlilegt er og vandinn er farin að hafa veruleg áhrif,  að há því verulega eða valda því miklum óþægindum til að það teljist vera með fælni.

Fólk kann að hafa orðið fyrir slæmri reynslu af því fyrirbæri sem um ræðir, orðið vitni af slæmri reynslu einhvers annars af fyrirbærinu eða óttinn lærst gegnum varnaðarorð annarra.